Van spoorstroomloop naar assenteller

Is een spoorsectie bezet of niet? Jarenlang gaf het bestaande JADE 1-detectiesysteem daar op een groot deel van de havenspoorlijn, via zogenaamde spoorstroomlopen, antwoord op. Een bewezen techniek, maar eentje die inmiddels het einde van zijn technische levensduur heeft bereikt. Daarom vervangt ProRail het systeem de komende jaren door het moderne assentelsysteem GAST-NL (Generiek ASsenTelsysteem). Een omvangrijk project dat naast techniek ook processen, planning en samenwerking raakt. En dat alles in een dynamische goederenvervoeromgeving.

Sinds vorig jaar zomer leidt projectmanager Janneke Tax de omvangrijke vernieuwing. “De modernisering van de treindetectie is een belangrijke stap voor de betrouwbaarheid en efficiëntie van de havenspoorlijn”, vertelt zij. Het project omvat onder meer zo’n tientallen kilometers aan kabeltracés, aanpassingen in relaishuizen en de plaatsing van werkzoneschakelaars en assentellers. Om de impact op de dagelijkse operatie te beperken, voeren aannemers BAM en Dura Vermeer het werk gefaseerd uit.

Kans op verstoringen

Hoewel de techniek op zichzelf robuust is, blijken de processen rondom de techniek in de praktijk weerbarstig. In week 38 moest de geplande indienststelling op Europoort worden uitgesteld. De reden: onvoldoende vertrouwen in de processen voor het in en uit dienst geven van de sporen, en daarmee de beschikbaarheid. “Bij spoorstroomlopen zie je direct of een spoor bezet is: een wagon zorgt voor kortsluiting”, legt Janneke uit.

“Assentellers werken anders. Die tellen wat een spoorsectie inrijdt en wat eruit gaat. Dat werkt uitstekend bij doorgaand treinverkeer, maar (goederen)emplacementen kennen een andere dynamiek.” In een goederenomgeving zijn bewegingen, opgesteld materieel en de uitvoerende processen bovendien minder voorspelbaar dan op doorgaand spoor of in een reizigersomgeving. Dat vergroot de kans op verstoringen in het telsysteem.

Basis voor nieuwe processen

Om hier grip op te krijgen, organiseerde ProRail op 14 november een uitgebreide praktijktest op de Buitencontour Maasvlakte. Samen met aannemers, Incidentenbestrijding en Assetmanagement Techniek werd een breed scala aan materieel langs assentelpunten gereden. De detectieresultaten leverden waardevolle inzichten op: de detectiegevoeligheid van veertien typen materieel werd in kaart gebracht. Die kennis vormt de basis voor nieuwe processen en procedures. “Achteraf gezien hadden we dit misschien eerder moeten doen”, beaamt Janneke.

“Toch helpt deze stap nu enorm: we leggen hiermee een stevige basis voor de landelijke uitrol.” Zij is zich bewust van de zorgen bij goederenvervoerders, die te maken hebben met kostenbeheersing en marktontwikkelingen. Tegelijkertijd kan vervanging niet eindeloos worden uitgesteld. “Het JADE 1-systeem functioneert nog, mede dankzij intensieve beheersmaatregelen, maar de risico’s nemen toe. Reserveonderdelen worden met de grootste zorg hergebruikt; het blijft echter verouderde elektronica. De kans op uitval groeit met de dag.”

Opnieuw tegen het licht

Het uitstel van Europoort betekende ook dat de planning opnieuw tegen het licht moest. Daarbij speelde een belangrijke randvoorwaarde: de lopende en geplande uitbreidingen in Waalhaven en Maasvlakte mochten niet in de knel komen. “Het herplannen was echt een puzzel, wat om extra flexibiliteit en capaciteit van vervoerders vraagt.” Drie uitgangspunten stonden daarbij centraal:

1. Vasthouden aan de zogeheten blauwdrukweekenden om extra druk voor vervoerders, terminals en verladers zoveel mogelijk te beperken.
2. Geen verstoring van projecten ‘Herinrichting emplacement Waalhaven Zuid’ en ‘Emplacement Maasvlakte Zuid’.
3. Het hanteren van dezelfde volgorde van emplacementen, omdat het gehele beveiligingsontwerp daarop is gebaseerd.

“Dat leidde uiteindelijk tot verschillende scenario’s, waarbij één scenario het meest haalbaar bleek: een zorgvuldig afgewogen keuze, maar wel met aanpassing van de duur van buitendienststellingen in de blauwdrukweekenden. En we korten één treinvrije periode in.”

Benodigde extra tijd

“In overleg met de capaciteitsgerechtigden verkennen we nu de mogelijkheid om de blauwdrukweekenden te verlengen. Pasen en Pinksteren bieden daarvoor ruimte, omdat deze buitendienststellingen al langer duren.” En die extra tijd is nodig, volgens Janneke. “Hoewel alle assentellers al zijn voorgebouwd en in het spoor liggen, vraagt de daadwerkelijke omschakeling veel testwerk.”

In een indienststellingsweekend worden de oude systemen losgekoppeld en de nieuwe aangesloten. Daarna volgt de integrale test: kloppen de signalen in het relaishuis? Ziet de verkeersleiding de juiste spoorbezetting? Pas als het hele gebied in één keer over is, kan het systeem veilig in dienst.

Vooruitkijken

Inmiddels zijn de nieuwe processen grotendeels vastgelegd. “Eerdere indienststellingen, onder meer op de Buitencontour Maasvlakte en bij de Yangtze- en Amaliahavens, laten zien dat het systeem goed werkt”, meldt Janneke positief. Europoort staat gepland voor Pasen, Botlek volgt met Pinksteren. Later dit jaar staan Amaliahaven Oost, Maasvlakte Noord aansluiting en de Waalhaven op de agenda. Volgens de huidige planning zijn alle delen van de havenspoorlijn die nu in uitvoering zijn in 2027 afgerond.