De zon op het perron

Je denkt er misschien niet bij na als je op de trein wacht of door de stationshal loopt, maar boven je hoofd liggen enorme kansen. Perron- en stationsdaken lenen zich namelijk uitstekend voor de opwekking van zonne-energie. Daarom plaatste ProRail onlangs nog honderden zonnepanelen op station Enschede. Andreas Toufexes, energiemanager Stations bij ProRail, neemt je mee in de kansen en uitdagingen van zonnepanelen op stations. 

Donker en verlaten 

Station Enschede lag er in het laatste weekend van oktober donker en verlaten bij. Geen treinen, geen passagiers en geen elektriciteit. De reden: er werd hard gewerkt aan de aansluiting van 394 gloednieuwe zonnepanelen op de perrondaken. “Om dat veilig en goed te kunnen doen, moet de stroom van de bovenleiding er even af”, zegt IJbert Gerritsen, bouwmanager bij ProRail. 

In twee dagen tijd werden de laatste zonnepanelen geplaatst, kabels getrokken van de perrondaken naar de kelder en werd de hoofdverdeelkast (het centrale verdeelpunt van elektriciteit in een gebouw) vervangen. “Wij zijn bijna klaar, op wat laatste dingen na” aldus IJbert. “Over een week of drie leveren de zonnepanelen hun eerste energie. Ze wekken vanaf dat moment ongeveer 60 procent van het jaarlijkse elektriciteitsverbruik van station Enschede op.”

Duurzamer, goedkoper, slimmer 

De zonnepanelen op station Enschede zijn het meest recente wapenfeit in een bredere ambitie van ProRail. In 2030 willen we net zoveel duurzame energie opwekken als ons verbruik tegen die tijd. De daken van perrons en stations spelen daar een essentiële rol in, zegt Andreas. “ProRail beheert zo’n 400 stations en 200 daarvan hebben daken. In potentie zouden we daar 20 gigawattuur aan zonnepanelen kunnen plaatsen, vergelijkbaar met het elektriciteitsverbruik van zo’n 75.000 huishoudens. In 2030 willen we al op 10 gigawattuur zitten en momenteel liggen er al zonnepanelen op 24 stations.”  

Het is voor ProRail logisch om in te zetten op zonne-energie, vervolgt hij. “Ten eerste is duurzame energieopwekking een belangrijk onderdeel van onze overkoepelende duurzaamheidsambities. Daarnaast zijn zonnepanelen financieel interessant. De investering aan de voorkant verdienen we in ongeveer 15 jaar terug door de energie die ze opwekken. Alle energie die je daarna opwekt, drukt de energiekosten.” Daarnaast zorgt eigen energieopwekking voor meer energiezekerheid. Andreas: “Dat is belangrijker dan ooit in deze tijden van geopolitieke spanningen, stijgende energieprijzen en netcongestie.” 

Energieverbruik van stations 

Zonne-energie opwekken kan natuurlijk op allerlei plekken, maar stations- en perrondaken lenen zich er wel héél goed voor, zegt Andreas: “Ten eerste zijn het oppervlaktes waar je verder in principe niks mee kan, dus waarom zou je ze niet volleggen met zonnepanelen? Ten tweede verbruiken stations eigenlijk de hele dag door energie. Verlichting, roltrappen, toegangspoortjes, kaartverkoopautomaten, informatiezuilen en -schermen… Overal waar je kijkt, wordt wel elektriciteit verbruikt.” 

“De energie die we opwekken, kunnen we op stations dus direct gebruiken”, vervolgt Andreas. “Daardoor hoeven we veel minder elektriciteit in te kopen. Dat is bijvoorbeeld ook interessant als een station gaat uitbreiden. De energievraag neemt dan toe, maar door netcongestie is een zwaardere netaansluiting niet altijd mogelijk. Een combinatie van zonnepanelen en opslagbatterijen kan de piekvraag dempen, waardoor een zwaardere netaansluiting misschien niet nodig is.” 

Lastige puzzel

Het klinkt misschien simpel, maar zonne-energie opwekken op stations kan soms best een lastige puzzel zijn. “De complexiteit zit hem vooral in de diversiteit”, zegt Andreas. “Ronde daken, platte daken, schuine daken, voor- en naoorlogse daken… Elke situatie is uniek. We kunnen dus niet zomaar dezelfde principes toepassen op elk station.” 

Daar komt bovenop dat ook het energieverbruik van elk station anders is. En dat energieverbruik heeft invloed op de hoeveelheid zonnepanelen die uiteindelijk op de daken komt te liggen. “We willen niet meer zonne-energie opwekken dan we op een station kunnen gebruiken”, aldus Andreas. “Door netcongestie kunnen we namelijk niet terugleveren aan het net. Dan heeft het dus geen zin om meer energie op te wekken dan je verbruikt.” 

“We brengen daarom altijd eerst het energieverbruik van een station in kaart. En dat kan behoorlijk verschillen per station. Sommige stations zijn klein, anderen groot. Op sommige stations staat de verlichting overdag uit, maar in de stationshal van Utrecht Centraal staat die bijvoorbeeld de hele dag aan. Station Enschede heeft roltrappen, andere stations weer niet. Dat zorgt voor enorme verschillen in energieverbruik. Een roltrap die de hele dag draait, verbruikt bijvoorbeeld net zoveel stroom als tien huishoudens. Al die facetten bepalen hoeveel zonnepanelen er uiteindelijk op het dak komen te liggen.”

2 gigawattuur per jaar 

Mede door die complexiteit moest ProRail de oorspronkelijke doelstellingen rondom zonne-energie op stations bijstellen. Andreas: “Toen we net begonnen, waren we wel erg ambitieus. We zetten toen vol optimisme in op 20 gigawattuur in 2030, maar de coronapandemie werkte erg vertragend. En we liepen dus tegen die complexiteit aan, dat hadden we een beetje onderschat. Op monumentale stations mag je bijvoorbeeld ook niet zomaar zonnepanelen leggen. Dan moet je je ambities bijstellen.” 

Maar tegenwoordig zit de vaart er goed in, zoals de zonnepanelen op de perrondaken van Enschede illustreren. “Zowel onze eigen kennis als die van de markt is nu op een goed niveau en we weten wat we aan elkaar hebben. Dan kan het hard gaan. Ik verwacht dat er vanaf nu 1,5 tot 2 gigawattuur per jaar bijkomt op de daken van stations en perrons. Daarmee liggen we goed op koers om onze doelstelling van 10 gigawattuur in 2030 te behalen. Daarna gaan we natuurlijk gewoon door, op naar de 20 gigawattuur.”

Bekijk hier de kaart met daarop alle stations met zonnepanelen.